Για πολλά χρόνια, η αντιμετώπιση του πόνου στη φυσικοθεραπεία βασιζόταν κυρίως στην αναζήτηση μιας δομής που θεωρούνταν υπεύθυνη για το σύμπτωμα.
Αν πονούσε η μέση, αναζητούσαμε τον δίσκο, την άρθρωση ή τον μυ που «δημιουργούσε» το πρόβλημα. Αν πονούσε ο αυχένας, η προσοχή στρεφόταν συχνά στη στάση, στην ευθυγράμμιση ή σε κάποια μηχανική δυσλειτουργία.
Οι θεραπείες ήταν αντίστοιχα περισσότερο παθητικές: θερμότητα, ηλεκτροθεραπεία, υπέρηχοι, μάλαξη, έλξεις, κινητοποιήσεις και άλλες τεχνικές που στόχευαν κυρίως στην ανακούφιση των συμπτωμάτων.
Σήμερα η εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Η σύγχρονη επιστήμη του πόνου έχει δείξει ότι ο πόνος είναι κάτι πλουσιότερο από μια απλή «μέτρηση της βλάβης». Είναι μια προσωπική αισθητηριακή και συναισθηματική εμπειρία που επηρεάζεται σε διαφορετικό βαθμό από βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Η IASP μάλιστα αναθεώρησε το 2020 τον ορισμό του πόνου ώστε να αποτυπώνει καλύτερα αυτή την πολυπλοκότητα.
Αυτή η αλλαγή επηρέασε βαθιά και τη φυσικοθεραπεία.
Από το «πού είναι η βλάβη;» στο «τι συμβαίνει σε αυτόν τον άνθρωπο;»
Ο πόνος και η ιστική βλάβη συνδέονται, και ταυτόχρονα είναι δύο διαφορετικές έννοιες.
Ένας οξύς τραυματισμός μπορεί πράγματι να προκαλεί πόνο επειδή υπάρχει βλάβη ή ερεθισμός ιστών. Σε επίμονο πόνο όμως η σχέση γίνεται συχνά πιο πολύπλοκη.
Ο πόνος μπορεί να συνεχίζεται ενώ ο αρχικός τραυματισμός έχει επουλωθεί, ή να επηρεάζεται από τη δραστηριότητα, τον ύπνο, την κόπωση, την ευαισθησία του νευρικού συστήματος, προηγούμενες εμπειρίες και τον φόβο επανεμφάνισης των συμπτωμάτων. Η σύγχρονη αντίληψη επομένως ερμηνεύει κάθε αύξηση του πόνου μέσα στο πλαίσιό της, ως πληροφορία για το πώς ανταποκρίνεται το σώμα.
Ο πόνος είναι πάντα πραγματικός.
Η κατανόησή του απλώς χρειάζεται μια ευρύτερη αξιολόγηση.
Η εποχή των παθητικών θεραπειών
Οι παθητικές παρεμβάσεις έχουν ιστορικά σημαντική θέση στη φυσικοθεραπεία.
Η θερμότητα, η μάλαξη, οι κινητοποιήσεις, η ηλεκτροθεραπεία και πολλές άλλες τεχνικές χρησιμοποιήθηκαν — και ορισμένες εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται — για τη διαχείριση του πόνου.
Η αλλαγή είναι ότι σήμερα βλέπουμε κάθε τέτοια παρέμβαση ως ένα βήμα μέσα σε ένα ευρύτερο πλάνο.
Σε ορισμένες καταστάσεις μπορεί να βοηθά προσωρινά στον πόνο ή στην άνεση στην κίνηση. Η αξία της όμως κρίνεται κυρίως από το αν βοηθά τον άνθρωπο να προχωρήσει σε ουσιαστικότερη λειτουργική αποκατάσταση.
Ακόμη και οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες για οσφυαλγία τοποθετούν τη θεραπεία με τα χέρια (manual therapy) ως μέρος ενός συνολικότερου πακέτου που περιλαμβάνει άσκηση, αντί να τη θεωρούν αυτόνομη λύση.
Η άσκηση πέρασε στο κέντρο της αποκατάστασης
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές ήταν η μετατόπιση προς την ενεργητική συμμετοχή.
Η φυσικοθεραπεία σήμερα αφορά πολύ περισσότερα από όσα κάνει ο θεραπευτής στον ασθενή.
Εξετάζει και τι μπορεί σταδιακά να κάνει ο ίδιος ο άνθρωπος.
Η θεραπευτική άσκηση μπορεί να στοχεύει στη δύναμη, την κινητικότητα, την αντοχή, την ισορροπία, την εμπιστοσύνη στην κίνηση και την επιστροφή σε δραστηριότητες που έχουν περιοριστεί.
Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες για την οσφυαλγία περιλαμβάνουν την άσκηση, την εκπαίδευση και, όπου χρειάζεται, τη χειροθεραπεία μεταξύ των βασικών επιλογών πέρα από τα φάρμακα.
Η ανταπόκριση στην άσκηση διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Σε ανθρώπους με χρόνιο πόνο, οι συστηματικές ανασκοπήσεις βρίσκουν κυρίως μικρές έως μέτριες βελτιώσεις στον πόνο και στη λειτουργία.
Αυτό όμως αρκεί για να έχει σημαντικό κλινικό ρόλο, ειδικά όταν ο στόχος είναι η λειτουργικότητα, πέρα από έναν αριθμό πόνου.
Τι δείχνει η έρευνα για την επανεκπαίδευση της κίνησης: στη μελέτη RESOLVE, που δημοσιεύθηκε στο JAMA το 2022 με 276 ανθρώπους με χρόνια μη ειδική οσφυαλγία, ένα πρόγραμμα σταδιακής αισθητηριοκινητικής επανεκπαίδευσης μείωσε τον πόνο κατά 1 βαθμό στα 10 σε σχέση με την ομάδα ελέγχου στις 18 εβδομάδες (PMID 35916848). Είναι ένα μέτριο αλλά πραγματικό όφελος, που δείχνει ότι η εκπαίδευση της κίνησης έχει θέση δίπλα στη φόρτιση.
Από την ακινησία στη σταδιακή φόρτιση
Παλιότερα ήταν συχνότερο να συμβουλεύεται κάποιος να «ξεκουραστεί μέχρι να περάσει».
Σήμερα, στις περισσότερες καθημερινές μυοσκελετικές καταστάσεις, η κίνηση έχει πάρει τη θέση της παρατεταμένης ακινησίας.
Προτιμάται συνήθως η διατήρηση δραστηριότητας όσο είναι εφικτό και η σταδιακή προσαρμογή της φόρτισης.
Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι μια κίνηση μειώνεται προσωρινά, τροποποιείται ή επανεισάγεται σε μικρότερη ένταση.
Ο πόνος παραμένει σημαντικός.
Τον χρησιμοποιούμε ως μία από τις πληροφορίες που μας βοηθούν να ρυθμίσουμε τη φόρτιση.
Η στάση σώματος, με μια πιο ισορροπημένη ματιά
Για πολλά χρόνια η «κακή στάση» θεωρούνταν σχεδόν αυτονόητη αιτία αυχεναλγίας, οσφυαλγίας και μυϊκού πόνου.
Σήμερα η εικόνα είναι λιγότερο απόλυτη.
Η στάση μπορεί να έχει σημασία για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο ή μια συγκεκριμένη δραστηριότητα, ενώ η πιο άνετη θέση διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Συχνά μεγαλύτερη αξία έχει η δυνατότητα να αλλάζει κανείς θέση, να κινείται, να αντέχει διαφορετικά φορτία και να εναλλάσσει θέσεις μέσα στη μέρα.
Τι είναι το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο;
Η λέξη ακούγεται σύνθετη, αλλά η ιδέα είναι απλή.
Ο πόνος μπορεί να επηρεάζεται ταυτόχρονα από:
βιολογικούς παράγοντες, όπως τραυματισμός, φλεγμονή, αρθρίτιδα ή νευρική βλάβη,
ψυχολογικούς παράγοντες, όπως φόβος κίνησης, προσδοκίες ή προηγούμενες εμπειρίες,
και κοινωνικούς παράγοντες, όπως εργασία, οικογένεια, επίπεδο δραστηριότητας και περιβάλλον.
Η IASP περιγράφει τον πόνο ως εμπειρία που επηρεάζεται σε διαφορετικό βαθμό από αυτούς τους τρεις τομείς.
Στη φυσικοθεραπεία αυτό σημαίνει ότι η ματιά μας πηγαίνει πέρα από μια άρθρωση ή έναν μυ. Αξιολογούμε τον άνθρωπο που προσπαθεί να επιστρέψει σε συγκεκριμένες δραστηριότητες.
Η εκπαίδευση έγινε μέρος της θεραπείας
Ένα άλλο σημαντικό βήμα ήταν η αναγνώριση της σημασίας της ενημέρωσης.
Ο τρόπος με τον οποίο εξηγείται μια μαγνητική, ένας πόνος ή μια διάγνωση μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται το σώμα του.
Λέξεις όπως «φθαρμένη μέση», «σπονδυλική στήλη εκτός θέσης» ή «πρόσεχε γιατί θα χειροτερέψεις» μπορούν να δημιουργήσουν περισσότερο φόβο απ’ όσο χρειάζεται· μια ακριβής, ήρεμη εξήγηση της κλινικής εικόνας δίνει σιγουριά.
Η σύγχρονη εκπαίδευση αναγνωρίζει τον πόνο ως πραγματική εμπειρία.
Εξηγεί με ειλικρίνεια τι γνωρίζουμε σήμερα και τι μπορεί να γίνει με ασφάλεια.
Από το «πόσο πονάς;» στο «τι μπορείς να κάνεις;»
Η ένταση του πόνου παραμένει σημαντική.
Σήμερα όμως αξιολογείται μαζί με πολλά ακόμη αποτελέσματα.
Σε έναν άνθρωπο μπορεί να έχει μεγαλύτερη σημασία αν μπορεί ξανά να:
περπατήσει 30 λεπτά, να σηκώσει το παιδί του, να κοιμηθεί καλύτερα, να ανέβει σκάλες, να επιστρέψει στην εργασία ή να ξαναρχίσει το άθλημά του.
Γι’ αυτό ο επανέλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει λειτουργικά αποτελέσματα μαζί με την κλίμακα πόνου.
Οι τεχνολογίες εξακολουθούν να έχουν θέση;
Ναι, αλλά με διαφορετική φιλοσοφία.
Θεραπείες όπως η θερμική διαθερμία, η εστιασμένη δόνηση, η χειροθεραπεία ή ο βελονισμός μπορούν σε κατάλληλες περιπτώσεις να χρησιμοποιηθούν για να βοηθήσουν στη διαχείριση του πόνου, στη μυϊκή λειτουργία ή στην καλύτερη ανοχή της κίνησης.
Η αξία τους κρίνεται από το πόσο κάνουν την κίνηση πιο άνετη και την άσκηση πιο εφικτή.
Στο Human Kinetics το ουσιαστικό ερώτημα είναι:
Τι άλλαξε μετά την παρέμβαση;
Αν ο άνθρωπος κινείται καλύτερα, αντέχει περισσότερο ή μπορεί να προχωρήσει σε ενεργητική αποκατάσταση, η παρέμβαση μπορεί να έχει πρακτική αξία.
Αν η αλλαγή είναι μικρή, το πλάνο επανεκτιμάται.
Πού εντάσσεται ο βελονισμός;
Ο βελονισμός μπορεί να χρησιμοποιείται σε ορισμένες μορφές χρόνιου πόνου ως συμπληρωματική παρέμβαση.
Στο Human Kinetics εντάσσεται σε ένα πλάνο με ξεκάθαρο στόχο και με επανέλεγχο.
Η χρήση του έχει μεγαλύτερο νόημα όταν υπάρχει σαφής στόχος, για παράδειγμα μείωση συμπτωμάτων ή μεγαλύτερη άνεση ώστε να ακολουθήσει κίνηση και άσκηση.
Και εδώ ισχύει το ίδιο:
η ανταπόκριση πρέπει να επανελέγχεται.
Πώς μεταφράζεται αυτή η εξέλιξη στο Human Kinetics;
Η εξέλιξη της φυσικοθεραπείας ταιριάζει πολύ με τη λογική που χρησιμοποιούμε:
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ → ΣΤΟΧΕΥΜΕΝΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ → ΕΠΑΝΕΛΕΓΧΟΣ → ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΕΠΑΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ → ΦΟΡΤΙΣΗ → ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ
Είναι τρόπος σκέψης που προσαρμόζεται σε κάθε άνθρωπο.
Αξιολόγηση
Προσπαθούμε να καταλάβουμε πού υπάρχει πόνος, πώς συμπεριφέρεται, τι τον επηρεάζει και ποια λειτουργία έχει περιοριστεί.
Στοχευμένη παρέμβαση
Όταν ο πόνος ή η δυσκαμψία εμποδίζουν το επόμενο βήμα, επιλέγουμε μια παρέμβαση με συγκεκριμένο στόχο.
Επανέλεγχος
Αμέσως μετά ξαναελέγχουμε την ίδια κίνηση· αν η αλλαγή είναι μικρή, προσαρμόζουμε το πλάνο.
Ενεργητική επανεκπαίδευση
Δουλεύουμε πάνω στην κίνηση και στις δραστηριότητες που χρειάζεται ο συγκεκριμένος άνθρωπος.
Φόρτιση
Αυξάνουμε σταδιακά δύναμη, αντοχή και πραγματικές απαιτήσεις.
Αυτονομία
Ο τελικός στόχος είναι η ανεξαρτησία.
Είναι η μεγαλύτερη δυνατή επιστροφή στη δραστηριότητα και η ικανότητα του ανθρώπου να διαχειρίζεται την κατάστασή του.
Τι σημαίνει λοιπόν «σύγχρονη φυσικοθεραπεία για τον πόνο»;
Οι κλασικές τεχνικές εξακολουθούν να έχουν τη θέση τους.
Άλλαξε όμως ο ρόλος τους.
Η θεραπεία έχει μετακινηθεί:
από την παθητική ανακούφιση → στην ενεργητική συμμετοχή,
από την αναζήτηση μιας μοναδικής «βλάβης» → στην κατανόηση πολλών παραγόντων,
από την ακινησία → στη σταδιακή φόρτιση,
και
από το «πόσο πονάς;» → στο «τι μπορείς να κάνεις ξανά;».
Αυτή ίσως είναι η σημαντικότερη αλλαγή στη σύγχρονη αντιμετώπιση του πόνου.
Συχνές Ερωτήσεις
Ο πόνος σημαίνει πάντα ότι υπάρχει βλάβη;
Όχι. Ο πόνος μπορεί να σχετίζεται με πραγματική ιστική βλάβη, και η έντασή του επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες πέρα από την έκταση της βλάβης. Η IASP διαχωρίζει ρητά τον πόνο από την ενεργοποίηση των υποδοχέων πόνου (nociception) και τον περιγράφει ως προσωπική εμπειρία.
Οι παθητικές θεραπείες είναι πλέον άχρηστες;
Όχι.
Μπορούν να είναι χρήσιμες ως μέρος ενός συνολικότερου προγράμματος, ιδιαίτερα όταν διευκολύνουν την κίνηση ή μειώνουν προσωρινά τα συμπτώματα. Η θέση τους όμως είναι συνήθως συμπληρωματική.
Πρέπει πάντα να ασκούμαι όταν πονάω;
Με τον κατάλληλο τρόπο και την κατάλληλη ένταση.
Η άσκηση προσαρμόζεται στην κατάσταση, στην ανοχή και στους στόχους. Στις οξείες φάσεις η διαχείριση προσαρμόζεται ανάλογα.
Είναι ο χρόνιος πόνος «ψυχολογικός»;
Όχι.
Το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο αναγνωρίζει τον πόνο ως απολύτως πραγματικό και εξηγεί ότι η εμπειρία του επηρεάζεται από περισσότερους από έναν παράγοντες.
Ποιος είναι ο στόχος της φυσικοθεραπείας;
Η καλύτερη δυνατή λειτουργία και ποιότητα ζωής.
Συχνά ο στόχος είναι καλύτερη κίνηση, μεγαλύτερη λειτουργικότητα, επιστροφή στις δραστηριότητες και μεγαλύτερη αυτονομία.
Όταν ο πόνος αλλάζει ξαφνικά ή είναι διαφορετικός από ό,τι γνωρίζετε, ο γιατρός σας είναι η πρώτη επαφή· η φυσικοθεραπεία συνεχίζει από εκεί.
Δείτε επίσης: Φυσικοθεραπεία: η αντιμετώπιση του χρόνιου πόνου. Αν θέλετε να δούμε πώς εφαρμόζεται όλο αυτό στη δική σας περίπτωση, η πρώτη επίσκεψη είναι μια αξιολόγηση: ακούμε το ιστορικό σας, ορίζουμε στόχο και σχέδιο και ξαναελέγχουμε στην πορεία. Δείτε τι περιλαμβάνει η αξιολόγηση στην πρώτη επίσκεψη ή καλέστε στο 2106149269.
Πηγές
- Raja SN και συν. The revised International Association for the Study of Pain definition of pain. Pain, 2020.
- International Association for the Study of Pain. Exercise and Chronic Low Back Pain. 2021.
Βιβλιογραφία ελέγχθηκε: Οκτώβριος 2026 · Σουζάνα Λουκογιαννάκη
