Ο πόνος είναι συχνός σε ανθρώπους με νευρολογικές παθήσεις, αλλά δεν έχει πάντα την ίδια αιτία.
Σε έναν άνθρωπο μετά από αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, με σκλήρυνση κατά πλάκας, νόσο Πάρκινσον ή άλλη νευρολογική κατάσταση, ο πόνος μπορεί να σχετίζεται με διαφορετικούς μηχανισμούς: νευροπαθητικό πόνο, μυοσκελετική επιβάρυνση, περιορισμένη κινητικότητα, σπαστικότητα ή συνδυασμό αυτών.
Γι’ αυτό το πρώτο βήμα δεν είναι να επιλέξουμε τεχνική ή μηχάνημα. Είναι να καταλάβουμε τι είδους πόνος υπάρχει, πώς επηρεάζει τη λειτουργία και ποιοι παράγοντες τον επιβαρύνουν.
Οι κατευθυντήριες οδηγίες για τη σκλήρυνση κατά πλάκας, για παράδειγμα, τονίζουν ότι οι αιτίες του πόνου είναι διαφορετικές και ότι ο νευροπαθητικός πόνος, ο μυοσκελετικός πόνος και η σπαστικότητα χρειάζονται διαφορετική αξιολόγηση και διαχείριση.
Γιατί μπορεί να πονά ένας άνθρωπος με νευρολογική πάθηση;
Δεν υπάρχει ένας ενιαίος «νευρολογικός πόνος».
Στον ίδιο άνθρωπο μπορεί να συνυπάρχουν διαφορετικοί μηχανισμοί και να αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου.
Νευροπαθητικός πόνος
Ο νευροπαθητικός πόνος σχετίζεται με βλάβη ή νόσο του σωματοαισθητικού νευρικού συστήματος.
Μπορεί να περιγράφεται ως:
- κάψιμο,
- ηλεκτρικός πόνος,
- τσιμπήματα,
- υπερευαισθησία,
- αίσθημα «βελονών»,
- ή μούδιασμα που συνοδεύεται από πόνο.
Δεν αντιμετωπίζεται απαραίτητα με τον ίδιο τρόπο όπως ένας μυοσκελετικός πόνος.
Μυοσκελετικός πόνος
Ένας άνθρωπος με νευρολογική πάθηση μπορεί ταυτόχρονα να εμφανίσει μυοσκελετικό πόνο λόγω:
- αλλαγών στη βάδιση,
- αδυναμίας,
- μειωμένης κινητικότητας,
- παρατεταμένων θέσεων,
- περιορισμού μιας άρθρωσης,
- αυξημένης επιβάρυνσης άλλων περιοχών του σώματος,
- ή διαφορετικών στρατηγικών κίνησης.
Στη σκλήρυνση κατά πλάκας, για παράδειγμα, το NICE αναγνωρίζει ότι ο μυοσκελετικός πόνος μπορεί να σχετίζεται με μειωμένη κινητικότητα, σπαστικότητα και προβλήματα θέσης ή στάσης.
Πόνος που σχετίζεται με σπαστικότητα
Η σπαστικότητα μπορεί να συνοδεύεται από:
- μυϊκή δυσκαμψία,
- επώδυνους σπασμούς,
- περιορισμό κίνησης,
- δυσκολία στη φροντίδα,
- προβλήματα στη βάδιση ή στις μεταφορές.
Όμως η σπαστικότητα δεν είναι πάντα κάτι που πρέπει απλώς να μειωθεί.
Σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να συμβάλλει στη στήριξη κατά την ορθοστάτηση ή τη μεταφορά. Οι οδηγίες του NICE ζητούν να σταθμίζονται τα πιθανά οφέλη και οι πιθανές αρνητικές συνέπειες της αντιμετώπισής της με βάση τη λειτουργία του συγκεκριμένου ανθρώπου.
1. Αξιολόγηση του πόνου και της λειτουργίας
Η αξιολόγηση δεν περιορίζεται στο «πόσο πονάτε».
Εξετάζουμε:
- πού βρίσκεται ο πόνος,
- πώς περιγράφεται,
- πότε εμφανίζεται,
- τι τον αυξάνει ή τον μειώνει,
- αν υπάρχει σπαστικότητα,
- την αισθητικότητα,
- τη δύναμη,
- το εύρος κίνησης,
- την ισορροπία,
- τις μεταφορές,
- τη βάδιση,
- την αντοχή,
- και ποιες δραστηριότητες έχουν περιοριστεί.
Ο στόχος δεν είναι πάντα να εντοπιστεί μία μοναδική «πηγή του πόνου».
Πιο χρήσιμο είναι να καταλάβουμε ποιοι μηχανισμοί και λειτουργικοί παράγοντες φαίνεται να συμμετέχουν και ποιοι από αυτούς μπορούμε να επηρεάσουμε.
2. Διαχείριση της σπαστικότητας όταν πραγματικά χρειάζεται
Η παλιότερη λογική «πρώτα αναχαιτίζουμε τη σπαστικότητα και μετά γυμνάζουμε τον μυ» είναι υπερβολικά απλή.
Πριν οργανωθεί η παρέμβαση εξετάζουμε:
- αν η σπαστικότητα προκαλεί πόνο,
- αν περιορίζει την κίνηση,
- αν επηρεάζει τον ύπνο,
- αν δυσκολεύει την προσωπική φροντίδα,
- αν επηρεάζει τη βάδιση ή τις μεταφορές,
- και αν η αλλαγή του μυϊκού τόνου αναμένεται πραγματικά να βελτιώσει τη λειτουργία.
Το NICE τονίζει επίσης ότι πρέπει να αναζητούνται παράγοντες που μπορούν να επιδεινώνουν τη σπαστικότητα, όπως πόνος, λοιμώξεις, διαταραχές κύστης ή εντέρου, δερματικά προβλήματα και ακατάλληλη θέση.
3. Λειτουργική επανεκπαίδευση και νευροπλαστικότητα
Η νευρολογική αποκατάσταση αξιοποιεί την ικανότητα του νευρικού συστήματος να προσαρμόζεται μέσω της εμπειρίας και της εξάσκησης.
Αυτό ονομάζεται νευροπλαστικότητα.
Δεν σημαίνει ότι «παρακάμπτουμε τη βλάβη» ή ότι «κάνουμε επανεκκίνηση στον εγκέφαλο».
Στην πράξη σημαίνει επαναλαμβανόμενη, κατάλληλα δομημένη εξάσκηση δραστηριοτήτων όπως:
- βάδιση,
- αλλαγές θέσης,
- μεταφορές,
- ισορροπία,
- χρήση του άνω άκρου,
- δύναμη,
- αντοχή,
- και καθημερινές λειτουργικές δραστηριότητες.
Η νέα οδηγία AHA/ASA 2026 για την αποκατάσταση μετά από stroke δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην επαρκή ποσότητα και ένταση task practice, καθώς και στον συνδυασμό restorative και compensatory στρατηγικών.
4. Άσκηση
Η άσκηση αποτελεί βασικό μέρος της νευρολογικής αποκατάστασης όταν είναι κατάλληλη για την κλινική κατάσταση του ανθρώπου.
Δεν είναι «φάρμακο» με την κυριολεκτική έννοια και δεν αντικαθιστά από μόνη της τη φαρμακευτική ή ιατρική διαχείριση.
Μπορεί όμως να χρησιμοποιηθεί για:
- δύναμη,
- αντοχή,
- ισορροπία,
- κινητικότητα,
- βάδιση,
- και μεγαλύτερη συμμετοχή στην καθημερινότητα.
Για τη σκλήρυνση κατά πλάκας, το NICE συστήνει να εξετάζονται προγράμματα μέτριας προοδευτικής ενδυνάμωσης και αερόβιας άσκησης σε ανθρώπους με προβλήματα κινητικότητας ή κόπωσης και ενθαρρύνει τη συνέχιση της άσκησης και μετά το οργανωμένο πρόγραμμα.
5. Αυτοδιαχείριση και καθημερινότητα
Η θεραπεία δεν τελειώνει μέσα στη συνεδρία.
Ένα πρόγραμμα για το σπίτι μπορεί να περιλαμβάνει:
- λειτουργικές ασκήσεις,
- κινητικότητα,
- αλλαγές θέσης,
- εξάσκηση ισορροπίας,
- βάδιση,
- ενδυνάμωση,
- προσαρμογή δραστηριότητας,
- ή στρατηγικές διαχείρισης κόπωσης.
Δεν υπάρχει ένα «15λεπτο πρόγραμμα» κατάλληλο για όλους.
Το πρόγραμμα πρέπει να είναι:
- εφαρμόσιμο,
- σχετικό με τους στόχους,
- ασφαλές για τη συγκεκριμένη κατάσταση,
- και αρκετά απλό ώστε να μπορεί πραγματικά να χρησιμοποιηθεί στην καθημερινότητα.
Τι θέση έχουν Bobath και PNF;
Bobath και PNF μπορούν να αποτελούν εργαλεία μέσα στη νευρολογική φυσικοθεραπεία, αλλά δεν χρειάζεται να παρουσιάζονται ως αυτόνομα πρωτόκολλα που «διορθώνουν» το νευρικό σύστημα.
Systematic reviews δεν έχουν δείξει σαφή υπεροχή του Bobath έναντι άλλων προσεγγίσεων στη λειτουργική αποκατάσταση μετά από stroke. Παράλληλα, η ίδια η σύγχρονη έννοια του Bobath έχει εξελιχθεί και δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην κλινική συλλογιστική, στη λειτουργία και στη διευκόλυνση της κίνησης παρά σε ένα άκαμπτο σύστημα «αναχαίτισης».
Στο Human Kinetics μπορούν να χρησιμοποιούνται στοιχεία:
- διευκόλυνσης,
- αισθητικοκινητικής επανεκπαίδευσης,
- χειρισμών,
- καθοδήγησης κίνησης,
- και task-specific practice,
όταν εξυπηρετούν συγκεκριμένο λειτουργικό στόχο.
Τι ρόλο μπορούν να έχουν ViSS και HumanTecar;
Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν συμπληρωματικά τεχνολογίες όπως η εστιασμένη μηχανική δόνηση ViSS ή το HumanTecar.
Δεν αποτελούν όμως τον πυρήνα της νευρολογικής αποκατάστασης.
Ο κύριος στόχος παραμένει η λειτουργία, η εξάσκηση, η κατάλληλη φόρτιση και η μεγαλύτερη δυνατή αυτονομία.
ViSS – εστιασμένη μηχανική δόνηση
Η εστιασμένη τοπική δόνηση έχει μελετηθεί σε νευρολογικούς πληθυσμούς.
Σε randomized controlled trial με 32 ανθρώπους με χρόνιο stroke και σπαστικότητα άνω άκρου, η τοπική μυϊκή δόνηση συγκρίθηκε με sham therapy και αξιολογήθηκαν μεταξύ άλλων δύναμη λαβής, μυϊκός τόνος, λειτουργία και πόνος.
Στον εσωτερικό βιβλιογραφικό μας χάρτη, αυτή είναι και η ισχυρότερη παραπομπή για χρήση εστιασμένης μηχανικής δόνησης στη νευρολογική αποκατάσταση. Υπάρχουν επίσης μικρότερες μελέτες σε stroke, Parkinson και άλλες νευρολογικές καταστάσεις.
Χρειάζεται όμως μια σημαντική επιφύλαξη: μεγάλο μέρος της βιβλιογραφίας γύρω από τη συγκεκριμένη τεχνολογία προέρχεται από περιορισμένο αριθμό ερευνητικών ομάδων και υπάρχει μικρότερη ανεξάρτητη επιβεβαίωση από όση θα θέλαμε.
Γι’ αυτό η σωστή διατύπωση δεν είναι:
«Το ViSS μειώνει τη σπαστικότητα και επαναφέρει τη νευρολογική λειτουργία.»
Αλλά:
«Η εστιασμένη μηχανική δόνηση έχει δώσει ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε ορισμένες μελέτες νευρολογικής αποκατάστασης και μπορεί να χρησιμοποιείται συμπληρωματικά όταν υπάρχει συγκεκριμένος λειτουργικός στόχος.»
HumanTecar στη νευρολογική αποκατάσταση
Για το HumanTecar υπάρχει ευρύτερη βιβλιογραφία στον μυοσκελετικό πόνο, αλλά η ειδική τεκμηρίωση στη νευρολογική αποκατάσταση είναι περιορισμένη.
Σε μικρή τυχαιοποιημένη μελέτη σε επώδυνο ώμο ημιπληγικού, Tecar μαζί με θεραπευτική άσκηση συγκρίθηκε με TENS μαζί με άσκηση. Ο πόνος μειώθηκε σημαντικά και στις δύο ομάδες και δεν βρέθηκε σημαντική διαφορά μεταξύ τους.
Αυτό είναι χρήσιμο ακριβώς επειδή μας βοηθά να τοποθετήσουμε τη μέθοδο σωστά.
Το HumanTecar μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε επιλεγμένες περιπτώσεις όταν ο στόχος είναι:
- καλύτερη ανοχή στην κίνηση,
- διαχείριση συνοδού μυοσκελετικού πόνου,
- προετοιμασία πριν από ενεργητική άσκηση,
- ή βελτίωση της άνεσης μέσα στη συνεδρία.
Δεν παρουσιάζεται ως θεραπεία της νευρολογικής βλάβης ή ως μέθοδος που «ρυθμίζει» από μόνη της το κεντρικό νευρικό σύστημα.
Ο συνολικός φάκελος TECAR δείχνει επίσης γιατί ο επανέλεγχος είναι σημαντικός: υπάρχουν θετικές μελέτες για τον πόνο, αλλά και τυχαιοποιημένη πολυκεντρική μελέτη στην οποία η υποκειμενική εντύπωση βελτίωσης ήταν ισχυρή, ενώ οι αντικειμενικότερες κλίμακες VAS και SF-36 ήταν παρόμοιες με placebo.
Γιατί επανελέγχουμε την ανταπόκριση;
Μια θεραπεία μπορεί να φαίνεται ευχάριστη ή να δίνει μια προσωρινή αίσθηση αλλαγής χωρίς αυτό να σημαίνει ότι βελτιώθηκε ουσιαστικά η λειτουργία.
Γι’ αυτό στο Human Kinetics δεν βασιζόμαστε μόνο στην εντύπωση.
Επανελέγχουμε:
- την κίνηση,
- τη βάδιση,
- τις μεταφορές,
- την ισορροπία,
- τη δύναμη,
- τον πόνο,
- την ανοχή στη δραστηριότητα,
- και τις λειτουργικές δραστηριότητες που έχουν σημασία για τον άνθρωπο.
Η ανταπόκριση δείχνει τον δρόμο. Δοκιμάζουμε, βλέπουμε τι άλλαξε, προσαρμόζουμε.
Μπορεί η φυσικοθεραπεία να μειώσει την ανάγκη για φάρμακα;
Δεν το θέτουμε ως υπόσχεση ή ως κύριο θεραπευτικό στόχο.
Η φαρμακευτική αγωγή για:
- νευροπαθητικό πόνο,
- σπαστικότητα,
- νόσο Πάρκινσον,
- σκλήρυνση κατά πλάκας,
- ή άλλες νευρολογικές καταστάσεις
καθορίζεται από τον αρμόδιο ιατρό.
Η φυσικοθεραπεία μπορεί να λειτουργεί παράλληλα, με στόχους όπως:
- καλύτερη κίνηση,
- μεγαλύτερη λειτουργικότητα,
- καλύτερη ανοχή στη δραστηριότητα,
- διαχείριση συνοδού μυοσκελετικού πόνου,
- και μεγαλύτερη αυτονομία.
Οποιαδήποτε αλλαγή στη φαρμακευτική αγωγή γίνεται σε συνεργασία με τον θεράποντα ιατρό.
Τι ρόλο έχει ο φόβος της κίνησης;
Σε ορισμένους ανθρώπους ο φόβος ότι η κίνηση θα προκαλέσει περισσότερο πόνο ή βλάβη μπορεί να οδηγήσει σε αποφυγή δραστηριοτήτων.
Δεν είναι όμως «κρυφή αιτία» κάθε νευρολογικού πόνου.
Όταν υπάρχει φόβος ή αποφυγή, μπορεί να βοηθήσουν:
- ενημέρωση,
- σταδιακή έκθεση στη δραστηριότητα,
- προοδευτική άσκηση,
- και δημιουργία ασφαλών εμπειριών κίνησης.
Παράλληλα, πρέπει πάντα να λαμβάνονται υπόψη οι πραγματικοί νευρολογικοί περιορισμοί και όχι να αποδίδεται κάθε δυσκολία στον φόβο.
Πόσο γρήγορα μπορεί να υπάρξει βελτίωση;
Δεν υπάρχει ένας χρόνος που ισχύει για όλους.
Η πορεία εξαρτάται από:
- τη διάγνωση,
- το σημείο και την έκταση της νευρολογικής βλάβης,
- τον τύπο του πόνου,
- τη διάρκεια των συμπτωμάτων,
- τη σπαστικότητα,
- τη δύναμη,
- την ισορροπία,
- την κόπωση,
- συνοδά προβλήματα υγείας,
- και τους προσωπικούς στόχους.
Δεν υποσχόμαστε ανακούφιση από την πρώτη συνεδρία ούτε «σταθεροποίηση σε 4–8 εβδομάδες».
Αυτό που μπορεί να γίνει από νωρίς είναι να παρακολουθήσουμε αν υπάρχει μετρήσιμη ανταπόκριση και να τροποποιήσουμε ανάλογα το πλάνο.
Η νέα οδηγία AHA/ASA τονίζει επίσης τη σημασία της περιοδικής επαναξιολόγησης και της επανένταξης σε θεραπεία όταν προκύπτουν νέοι λειτουργικοί στόχοι.
Πώς δουλεύουμε στο Human Kinetics;
Η προσέγγισή μας ακολουθεί τη λογική:
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ → ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ → ΕΠΑΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ → ΦΟΡΤΙΣΗ → ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ
Αξιολόγηση
Καταγράφουμε τι περιορίζει περισσότερο τον άνθρωπο και ποιοι παράγοντες φαίνεται να συμμετέχουν.
Προετοιμασία
Όταν χρειάζεται, χρησιμοποιούμε παρεμβάσεις που βοηθούν ώστε η κίνηση και η άσκηση να γίνουν καλύτερα ανεκτές.
Επανεκπαίδευση
Δουλεύουμε πάνω σε συγκεκριμένες λειτουργικές δεξιότητες και κινητικές στρατηγικές.
Φόρτιση
Προσθέτουμε σταδιακά δύναμη, αντοχή, ισορροπία και μεγαλύτερες λειτουργικές απαιτήσεις.
Αυτονομία
Ο στόχος είναι οι αλλαγές να μεταφέρονται από τη θεραπευτική αίθουσα στην καθημερινότητα και ο άνθρωπος να μπορεί να συμμετέχει όσο γίνεται περισσότερο στη διαχείριση της κατάστασής του.
Συχνές Ερωτήσεις
Είναι κάθε πόνος σε έναν νευρολογικό ασθενή νευροπαθητικός;
Όχι.
Μπορεί να είναι νευροπαθητικός, μυοσκελετικός, να σχετίζεται με σπαστικότητα ή να περιλαμβάνει περισσότερους από έναν μηχανισμούς. Γι’ αυτό χρειάζεται αξιολόγηση πριν επιλεγεί η παρέμβαση.
Πρέπει πρώτα να μειωθεί η σπαστικότητα για να ξεκινήσει άσκηση;
Όχι ως γενικός κανόνας.
Η σπαστικότητα αξιολογείται σε σχέση με τον συγκεκριμένο λειτουργικό στόχο και, σε ορισμένους ανθρώπους, μπορεί να συμβάλλει σε λειτουργίες όπως η ορθοστάτηση ή οι μεταφορές.
Μπορεί ένας άνθρωπος με σκλήρυνση κατά πλάκας να ασκείται;
Ναι, όταν το πρόγραμμα προσαρμόζεται στην κατάσταση και στα συμπτώματά του.
Το NICE συστήνει να εξετάζονται προγράμματα προοδευτικής ενδυνάμωσης και αερόβιας άσκησης και ενθαρρύνει τη συνέχιση της φυσικής δραστηριότητας μακροπρόθεσμα.
Η φυσικοθεραπεία αντικαθιστά τη φαρμακευτική αγωγή για νευροπαθητικό πόνο;
Όχι.
Η φυσικοθεραπεία και η ιατρική/φαρμακευτική διαχείριση μπορούν να έχουν διαφορετικούς και συμπληρωματικούς ρόλους.
Μπορεί το ViSS να χρησιμοποιηθεί μετά από εγκεφαλικό;
Η τοπική εστιασμένη μηχανική δόνηση έχει μελετηθεί σε ασθενείς με χρόνιο stroke, ακόμη και σε randomized controlled trial έναντι sham. Ωστόσο, η διαθέσιμη βιβλιογραφία παραμένει περιορισμένη και δεν αρκεί για να υποστηρίξει ότι είναι αποτελεσματική για κάθε ασθενή ή κάθε λειτουργικό πρόβλημα.
Το HumanTecar βοηθά στον νευρολογικό πόνο;
Η ειδική τεκμηρίωση στη νευρολογική αποκατάσταση είναι περιορισμένη. Σε μικρή μελέτη επώδυνου ώμου μετά από ημιπληγία, Tecar και TENS σε συνδυασμό με άσκηση είχαν παρόμοια αποτελέσματα. Γι’ αυτό το χρησιμοποιούμε, όταν ενδείκνυται, ως συμπληρωματικό εργαλείο και όχι ως κύρια νευρολογική θεραπεία.
Μπορεί να υπάρξει βελτίωση χρόνια μετά από ένα εγκεφαλικό;
Η λειτουργική εξάσκηση και η αποκατάσταση μπορούν να παραμένουν χρήσιμες και στη χρόνια φάση. Η έκταση της βελτίωσης όμως διαφέρει σημαντικά μεταξύ των ανθρώπων. Η σύγχρονη αποκατάσταση δίνει έμφαση στην επαρκή, επαναλαμβανόμενη task-specific practice και στην περιοδική επαναξιολόγηση.
Μελέτες και Κατευθυντήριες Οδηγίες
Αποκατάσταση μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο
Η AHA/ASA Guideline 2026 δίνει έμφαση στη διεπιστημονική αποκατάσταση, στον συνδυασμό restorative και compensatory προσεγγίσεων, στην επαρκή ποσότητα task practice και στην περιοδική επαναξιολόγηση.
Πόνος και σπαστικότητα στη σκλήρυνση κατά πλάκας
Το NICE NG220 συνιστά να διερευνάται η αιτία του πόνου και να αξιολογείται η σπαστικότητα σε σχέση με τις πραγματικές λειτουργικές της συνέπειες.
Bobath
Η διαθέσιμη systematic review δεν δείχνει σαφή υπεροχή του Bobath έναντι άλλων προσεγγίσεων μετά από stroke, ενώ νεότερη scoping review δείχνει ότι το ίδιο το concept έχει εξελιχθεί σημαντικά σε σχέση με τις παλαιότερες έννοιες της «αναχαίτισης».
Εστιασμένη μηχανική δόνηση
Η Costantino και συνεργάτες πραγματοποίησαν randomized controlled trial έναντι sham σε 32 ασθενείς με χρόνιο stroke και σπαστικότητα άνω άκρου, εξετάζοντας δύναμη, μυϊκό τόνο, λειτουργία και πόνο.
Η συνολική βιβλιογραφία ViSS χρειάζεται προσεκτική ερμηνεία επειδή μεγάλο μέρος της έχει προέλθει από περιορισμένο αριθμό ερευνητικών ομάδων.
HumanTecar
Τα δεδομένα στον νευρολογικό πληθυσμό είναι σαφώς λιγότερα από εκείνα στον μυοσκελετικό πόνο. Η μελέτη σε επώδυνο ώμο ημιπληγικού δεν έδειξε υπεροχή της Tecar έναντι TENS όταν και οι δύο συνδυάστηκαν με θεραπευτική άσκηση.
